اقدامات پس از پایان ارتودنسی ثابت (دوره نگهداری)

پس از پایان درمان ارتودنسی ثابت و برداشتن دستگاهها (براکتها)، درمان ارتودنسی به پایان نمی رسد بلکه مرحله دوم و بسیار مهم درمان که مرحله نگهداری (Retention) نام دارد آغاز می گردد. برای حفظ دندانها در موقعیت مطلوب پس از ارتودنسی، کاربرد دستگاههای نگهدارنده یا ریتینر (Retainer) به دلایل زیر الزامی است :

۱- در دوره درمان ارتودنسی ثابت نیروهایی به بافت های لثه ای و دندان ها وارد میشود تا دندانها به موقعیت ایده آل جابجا گردند. پس از پایان درمان، این بافت ها برای سازماندهی مجدد (Reorganization) نیاز به زمان و حمایت دارند.

۲- بعد از پایان درمان، دندان ها در موقعیت جدیدی قرار می گیرند که برای آنها بیگانه است و تمایل به بازگشت به حالت اولیه (Relapse) دارند.

۳- در کودکان و نوجوانان، ادامه رشد فکین می تواند احتمال بی نظمی دندانها را افزایش می دهد، این مساله بیشتر در ناحیه جلویی فک پایین رخ می دهد.

در کنار کاربرد نگهدارنده های ارتودنسی، بیمار باید پس از برداشتن دستگاه جهت کنترل پوسیدگیها یا مشکلات لثه احتمالی به دندانپزشک خانوادگی خود مراجعه کند. بیمار در هنگام مراجعه به دندانپزشکی باید همواره دستگاه ارتودنسی نگهدارنده را همراه داشته باشد زیرا ترمیم یا سایر اقدامات دندانپزشکی می تواند در قرارگیری مجدد نگهدارنده ها اختلال ایجاد کند.

 

انواع دستگاههای نگهدارنده :

ارتودنسی-متخصص-پس-از-درمان-۱۸

نگهدارنده ها انواع مختلفی دارند. طراحی نوع این نگه دارنده ها بر اساس طرح درمان بیمار بوده و توسط متخصص ارتودنسی به لابراتوار سفارش داده می شود. دستگاههای نگهدارنده (ریتینرها) به طور کلی ۲ نوع دارند: نگهدارنده ثابت و متحرک

 


نگهدارنده ثابت :

ارتودنسی-متخصص-پس-از-درمان-۱۱

 

این نگهدارنده ها سیم های فلزی انعطاف پذیر چند رشته ای یا نوارهای پلیمری سفید رنگ (FRC : Fibre Reinforced Composite) هستند که پشت دندانها (سطح داخلی دندانها) متصل می شوند. اصطلاحا به آنها نگهدارنده دایمی (Permanent Retainer) نیز گفته می شود چون برای سالها و شاید همه عمر باید روی دندانها بمانند و تا زمانیکه مستقر هستند موقعیت مطلوب دندانها را حفظ می نمایند.

اتصال این دستگاهها به دندان بوسیله موادی مشابه ترمیم های سفید (کامپوزیت) صورت می گیرد که برای دندانها و محیط دهان مضر نیستند.

جنس و قطر این سیم های نگهدارنده ها متفاوت است و بسته به انتخاب متخصص ارتودنسی دارد.
این نگهدارنده ها بویژه در بزرگسالان به دنبال درمان بستن فضای بین دندانی (Spacing) بخصوص در فک بالا و بی نظمی دندانهای جلویی در فک پایین استفاده می شود.

در مواردی ۲ دندان ۴ یا ۶ یا حتی ۸ دندان جلویی از پشت با سیم به هم متصل می گردند که کاملاً وابسته به نظر و طرح درمان متخصص ارتودنسی است. از آنجایی که در حالت معمول، لبه دندانهای جلویی پایین با پشت دندانهای جلویی بالا تماس پیدا می کنند و احتمال کنده شدن نگهدارنده زیاد است، استفاده از نگهدارنده ها در فک بالا خیلی توصیه نمی گردد. در موارد خاص که فضای کافی برای نگهدارنده وجود دارد و تماس دندانهای پایین با بالا شدید نیست، بسته به صلاحدید متخصص ارتودنسی می توان در فک بالا هم نگهدارنده ثابت استفاده کرد.

مزایا و محدودیت های نگهدارنده ثابت

مزیت عمده این نگهدارنده ها عدم وابستگی به همکاری بیمار در استفاده از آنهاست، زیرا نیاز به برداشتن و گذاشتن ندارند و بالتبع شانس گم شدن آنها کمتر است. در برخی موارد تنها گزینه موجود برای دوره نگهداری هستند چون در این موارد پس از قطع درمان با نگهدارنده متحرک احتمال برگشت وجود دارد.

محدودیت اصلی آنها، مشکل شدن بهداشت دهان بویژه کاربرد نخ دندان است. این سیمها کشیدن نخ بین دندانها را مشکل کرده و احتمال تجمع جرم در سطوح پشتی دندانها را افزایش می دهد. برای حل این محدودیت، سه راهکار وجود دارد :

۱- کاربرد از نخ دندان های مخصوص (Super Floss)

ارتودنسی-متخصص-پس-از-درمان-۱۴

 

۲- کاربرد مسواک بین دندانی (بویژه انواع انگشتی و سایز کوچک)

ارتودنسی-متخصص-پس-از-درمان-۱۲

ارتودنسی-متخصص-پس-از-درمان-۱۵

 

۳- کاربرد دستگاهی که نخ دندان را از فواصل بین دندانی راحت تر عبور می دهد (Floss Threader)

ارتودنسی-متخصص-پس-از-درمان-۱۳

ارتودنسی-متخصص-پس-از-درمان-۱۷

 

بیمار باید به صورت دوره ای ترجیحا هر ۶-۳ ماه جهت معاینه لثه و در صورت لزوم جرم گیری به دندانپزشک خانوادگی خود مراجعه کند. در صورت رعایت صحیح بهداشت دهان و کنترل تجمع جرم، نگهدارنده ثابت حتی در طول دهها سال باعث پوسیدگی یا بیماری لثه نخواهد شد.
اگر آسیبی به نگهدارنده ثابت وارد شود و این سیمها از دندان جدا شده یا به شدت خم گردند دیگر کنترلی بر دندان مورد نظر ندارند و طبعا دندان به شکل نامطلوبی حرکت خواهد کرد.

در این شرایط مراجعه به دندانپزشکی که سیمها را برای شما نصب کرده است (معمولا متخصص دندانپزشکی ترمیمی و زیبایی) در اولین فرصت ممکن الزامی است. وظیفه کنترل نگهدارنده های ثابت با بیمار است زیرا اولین نفری است که از جابجایی و کنده شدن این سیم ها از پشت دندان خود مطلع می شود.

 


نگهدارنده متحرک (پلاک متحرک) :

ارتودنسی-متخصص-پس-از-درمان-۱۶

 

این نگهدارنده ها می توانند پلاستیکی با اجزای فلزی (Hawley Retainer) یا کاملا شفاف (Essix) و بدون اجزای فلزی باشند. در نوع اول اجزای فلزی برای افزایش گیر پلاک تعبیه شده است. در نوع دوم سطح جونده دندانها و مقداری از کام بوسیله پلاک پوشیده می شود. برای ساخت آنها باید از دهان بیمار قالب گیری شده و در لابراتوار بر روی قالبها پلاک متحرک ساخته شود. که بر اساس قالب دندانی فرد در لابراتوار ساخته می شود. این نگهدارنده ها باید همواره در محیط مرطوب باشند در خارج از دهان به سرعت رطوبت خود را از دست داده و تغییر شکل پیدا می کنند و در نتیجه روی دندانها قرار نخواهند گرفت. اکیدا توصیه می شود در هنگامی که بیمار غذا می خورد یا مسواک می زند پلاک ارتودنسی را در ظرف اب یا جعبه پلاک مخصوص (و مرطوب) قرار دهد.

نحوه استفاده از پلاک توسط متخصص ارتودنسی در هنگام تحویل آن، تشریح خواهد شد. وظیفه استفاده درست از این نگهدارنده ها بر عهده بیمار می باشد و در صورت عدم استفاده دقیق، امکان جابجایی دندانها و برگشت نتایج ارتودنسی وجود دارد.

 

نحوه و زمانبندی استفاده از نگهدارنده ها

شرایط و زمان استفاده از نگهدارنده ها توسط متخصص ارتودنسی تعیین می گردد چون بسته به نوع مشکل دندانی، سن بیمار و … متفاوت است.

همانطور که از نام ” نگهدارنده ثابت” استنباط می شود، همواره روی دندانها قرار دارد و برداشته یا گذاشته نمی شود. معمولا برای سالها باید بر روی دندانها باشد..

زمانبندی معمول و روتین نگهدارنده های متحرک به این شرح است : شش ماه اول تمام وقت (۲۴ ساعت شبانه روز) بجز زمان غذا خوردن و مسواک زدن و شش ماه دوم نیمه وقت (شبانه یا ۱۲ ساعت در روز). برای احتیاط بیشتر توصیه می گردد بعد از سال اول هم نگهدارنده متحرک با زمان کوتاهتر (یک شب در میان یا سه شب در هفته) بکار رود. زیرا امکان جابجایی و حرکت دندان ها به دلیل تغییرات طبیعی در سالهای بعدی نیز وجود دارد. با توجه به اینکه نگهدارنده ها وظیفه حفظ موقعیت دندان ها و ثبات آنها را بر عهده دارند استفاده طولانی مدت از آنها پس از پایان درمان ارتودنسی ثابت مفید و موثر است.

 

آیا امکان دارد علی رغم کاربرد صحیح نگهدارنده ها دندانها جابجا شوند؟

بله. احتمال دارد، زیرا موقعیت دندانهای هر فرد در طول عمر تغییر می کند که یک پدیده طولانی مدت و طبیعی است. ریشه دندانها بوسیله بافت استخوانی احاطه شده است و این بافت استخوانی مرتباً دچار تغییرات بافتی و فیزیولوژیک (Remodeling) می شود؛ این فرآیند پس از پایان ارتودنسی و جابجایی دندانها می تواند باعث برگشت نتایج درمان شود. بهترین راه برای جلوگیری از جابجایی دندان ها، استفاده صحیح و منظم از نگهدارنده های ارتودنسی می باشد.

در صورتیکه بیمار پس از پایان درمان و برداشتن دستگاههای ارتودنسی ثابت،  احساس کند که دندانها جابجا می شوند باید بلافاصله به متخصص ارتودنسی اطلاع دهد. در صورتی که بیمار در اثر عادات دهانی مانند مکیدن انگشت و جویدن ناخن را ترک نکرده است باید منتظر برگشت نتایج ارتودنسی و بی نظمی مجدد دندانها باشد. لازمه ثبات دندانها پس از درمان ارتودنسی و در طول عمر (بویژه در بزرگسالان) سلامت بافت لثه و استخوان اطراف دندانهاست. بیماریهای لثه با تخریب ساختارهای اطراف دندان منجر به نابودی تکیه گاه دندانها شده، ثبات ریشه دندان در استخوان فک را کم می کنند و در نهایت باعث حرکت و جابجایی دندانها می گردند. این بیماریها در بزرگسالان شایع تر است؛ بنابراین معاینات دوره ای سلامت لثه (توسط متخصص لثه) بویژه در افرادی که سابقه این نوع بیماریها را دارند قبل ، حین و حتی پس از درمان ارتودنسی ثابت الزامی است.